گفت‌وگو با صدرالله دهقان در حاشیه نمایشگاه قهوه؛ از رانت تا روبستا

کافه‌نوشت: در حاشیه سومین نمایشگاه تخصصی قهوه ایران، میزبان صدرالله دهقان از واردکنندگان و تولیدکنندگان صنعت قهوه بودیم. او در این گفت‌وگو از تجربیات خود، چالش‌های این حوزه و تغییرات بازار قهوه در ایران گفت.

چه شد که وارد حوزه قهوه شدید؟

از سال ۹۴ به صورت جدی وارد این بازار شدیم. هم علاقه شخصی بود و هم درخواست دوستان که از ماقهوه می‌خواستند چون پیش از آن هم در کار واردات و صادرات بودیم. راستش را بخواهید، آن موقع الگوی مصرف خیلی متفاوت بود؛ فروش دو کانتینر قهوه شش ماه طول می‌کشید، اما امروز شرایط کاملاً فرق کرده و مصرف چندبرابر شده. کمک‌کار در تمام بخش‌های مرتبط با قهوه فعال شدیم و حالا علاوه بر واردات، خودمان نیز تولیدکننده‌ایم. اگرچه رست کردن را فقط برای مشتریان خاص انجام می‌دهیم، اما در تولید کافی‌میکس، کاپوچینو و محصولات مشابه دستی بر آتش داریم.

بزرگ‌ترین چالش پیش‌روی فعالان این صنعت چیست؟

بدون شک، پیچیدگی‌های ثبت سفارش در وزارت جهاد کشاورزی است. این فرآیند همیشه مشکل‌ساز بوده. اگرچه بعد از حذف ارز ترجیحی و انتقال به تالار دوم کمی بهتر شده، اما هنوز هم سهمیه‌بندی به نفع شرکت‌های خاص وجود دارد. گاهی شرکتی با یک سال سابقه، سهمیه‌ای ۱۰۰ برابر ما می‌گیرد! از طرفی مشکلات نقل و انتقال پول و صف بانک مرکزی برای دریافتارز نیز هست.
جهاد ثبت سفارش سه ماهه می‌کند و بانک مرکزی شش ماه ارز را تحویل می‌دهد بعد جهاد می‌گوید تاریخ ثبت سفارش شما گذشته است. می‌پرسید چه کنیم، ارزمان را دیر دادند. می‌گوید باید شخصی ارز تهیه می‌کردید و جنس‌تان را می‌آوردید. این هم که غیر قانونی است و از نظر قانون قاچاق حساب می‌شود. وارد کننده می‌ماند و قوانین و عملکرد پیچیده دستگاه‌ها و سازمان‌های مختلف.
مشکلات ناشی از تحریم‌ها را هم داریم اما به نظر من، قوانین داخلی وزارتخانه‌ها بسیار بیشتر از تحریم‌ها به ما آسیب زده است.

تولیدکنندگان چطور با چالش‌هایی مثل بی‌برقی و بی‌آبی کنار آمدند؟

در کسب‌وکار همیشه با شرایط غیرمنتظره روبرو می‌شوی و مجبوری خودت را وفق بدهی. اما مسئله اصلی به نظر من سیستم ناکارآمد حمایتی است. مثلاً اگر قیمت برنجی که با ارز دولتی ۲۸ هزار تومانی وارد می‌شود را با قیمت تمام‌شده آن با ارز آزاد مقایسه کنید، فرق چندانی نمی‌کند. اگر واقعاً قصد حمایت از مردم را دارند، بهتر است یارانه را مستقیم به دست‌شان برسانند و بازار را آزاد بگذارند. این مداخلات فقط به نفع عده‌ای خاص تمام می‌شود.

وضعیت بازار قهوه در دو سال گذشته که تورم بی‌ستبقه‌ای را داشتیم چطور بوده است؟

متأسفانه در دو سال گذشته علاوه بر تورم داخلی، شاهد افزایش شدید قیمت‌های جهانی هم بودیم. قیمت قهوه در بازار جهانی حداقل ۲۰۰ درصد افزایش یافته. برای مقایسه، کالایی که سه سال پیش ۲۰۰ هزار تومان بود، امروز به ۷۰۰ هزار تومان رسیده. این افزایش قیمت نسبت به سایر کالاها بسیار چشمگیرتر بوده و قطعاً تأثیر خود را روی مصرف‌کننده نهایی خواهد گذاشت.

مردم در شرایط فعلی چقدر قهوه مصرف می‌کنند؟

جالب است بدانید که قهوه در کافه‌ها همچنان به عنوان یک تفریح نسبتاً کم‌هزینه جایگاه خود را حفظ کرده. اما نکته اینجاست که سهم عمده مصرف مربوط به قهوه‌های شاتی و دلیوری با قیمت پایین‌تر است. در واقع، صنعت قهوه در ایران از پایین‌شهر و مغازه‌های بین‌راهی شروع شد، نه از بالاشهر. حتی امروز هم مشتریان عمده ما در پایین‌شهر و روستاها فعال هستند. راننده‌ها، به خصوص راننده‌های جاده‌ای و بین شهری، معتادینی که اعتیاد را ترک کردند، کارگران ساختمانی و هر کسی که حجم کار سنگین و شب کاری دارد مشتری دائم قهوه سنگین روبستا و شاتی هستند؛ یعنی قهوه سنگین و بدون هیچ افرودنی.

به نظر شما چه کسانی در گسترش فرهنگ قهوه‌نوشی در ایران تأثیرگذار بودند؟

از زمانی که در سال ۹۴ وارد این صنعت شدم، شاهد رشد تدریجی آن بودم. می‌دانم شرکت‌ها و افرادی خاص با برنامه‌ریزی مصرف قهوه را گسترش دادند. همانطور که گفتم رانندگان جاده‌ای و افرادی که اعتیاد را ترک کرده بودند، از پیشگامان قهوه‌نوشی در ایران محسوب می‌شوند. مصرف بالای این قشرها باعث گسترش بازار شد. شاید به همین دلیل است که حدود ۷۰ درصد قهوه مصرفی ایران از نوع روبستا با کافئین بالا است، چون مصرف‌کننده ایرانی طعم تلخ را به ترش ترجیح می‌دهد.

در گذشته اخباری درباره افزودن مواد مضر به قهوه شنیده می‌شد. وضعیت الان چگونه است؟

متأسفانه در گذشته برخی سودجویان به قهوه مواد مخدر گیاهی یا شیمیایی اضافه می‌کردند که عوارضی مثل خشکی دهان داشت ولی حال خوب و انرژی بالا به افراد می‌داد.خوشبختانه با افزایش نظارت‌ها، این موارد به شدت کاهش یافته و دیگر کمتر شاهد چنین تخلفاتی هستیم.

اگر شما تصمیم‌گیرنده اصلی این صنعت بودید، چه کار می‌کردید؟

بازار را یک‌سره آزاد می‌کردم! می‌گفتم ارز آزاد است، هرکس می‌تواند قهوه وارد کند و بفروشد. من با سهمیه‌بندی و رانت مخالفم. این حرف را نه فقط برای قهوه، که برای برنج و گوشت هم می‌زنم. سهمیه‌بندی موجب شکل‌گیری رانت می‌شود و بزرگ‌ترین ظلم به مردم است. اگر بازار آزاد شود، قیمت‌ها حتی برای کالاهای اساسی نیز کاهش خواهد یافت.