تحولات قهوه‌خانه‌ها و تأثیر فناوری‌ها بر آن

کافه‌نوشت: انسان‌ها موجوداتی اجتماعی‌اند و زندگی شهری تنها زمانی معنا پیدا می‌کند که فضاهایی برای دیدار، گفتگو و تعامل در دسترس باشند. مفهوم «سومین مکان» که رِی اُلدنبرگ در سال ۱۹۹۹ معرفی کرد، دقیقاً به چنین فضاهایی اشاره دارد؛ مکان‌هایی بیرون از خانه (نخستین مکان) و محل کار (دومین مکان) که به مردم فرصت می‌دهند استراحت کنند، با دیگران دیدار داشته باشند و در فضایی غیررسمی معاشرت کنند. کافه‌ها از گذشته تا امروز یکی از روشن‌ترین نمونه‌های سومین مکان بوده‌اند.

کافه‌های سنتی در ابتدا بیشتر محل گردهمایی، گفت‌وگو و گذراندن وقت بودند. با گذر زمان، اختراع دستگاه‌های قهوه‌ساز، رشد زنجیره‌های جهانی، و گسترش سبک‌های تازه‌ی دم‌آوری، شکل و کارکرد آن‌ها تغییر کرد. امروزه با ظهور موج‌های قهوه می‌توان تاریخ کافه‌ها را به سه دسته تقسیم کرد: قهوه‌خانه‌های سنتی (موج اول)، قهوه‌فروشی‌های زنجیره‌ای (موج دوم)، و کافه‌های تخصصی یا سومین موج. در کنار این تحولات، فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات (ICT) مانند تلفن همراه، لپ‌تاپ و اینترنت بی‌سیم نیز وارد زندگی روزمره شدند و بر تجربه حضور در کافه‌ها اثر گذاشتند. برخی پژوهشگران معتقدند این فناوری‌ها رابطه‌ی چهره‌به‌چهره را تضعیف می‌کنند و جذابیت مکان‌های عمومی را کاهش می‌دهند. در مقابل، گروهی دیگر می‌گویند فناوری‌ها راه‌های تازه‌ای برای تعامل و بازگشت مردم به فضاهای عمومی فراهم کرده‌اند. بنابراین پرسش اصلی این پایان‌نامه آن است که:

1. کافه‌های سه موج مختلف تا چه اندازه ویژگی‌های سومین مکان را نشان می‌دهند؟
2. استفاده از فناوری‌های ICT چه نقشی در تقویت یا تضعیف این ویژگی‌ها دارد؟

چارچوب نظری

برای پاسخ به پرسش‌ها ابتدا مفاهیم محیط، فضا و مکان بررسی می‌شوند. فضا زمانی به مکان تبدیل می‌شود که تجربه انسانی و معنا به آن افزوده شود. مکان دارای سه بُعد اصلی است: بُعد فیزیکی (چیدمان و عناصر ملموس)، بُعد فعالیتی (آنچه مردم انجام می‌دهند) و بُعد معنایی (ارزش‌ها و احساسات). سومین مکان‌ها مجموعه‌ای از ویژگی‌ها دارند: خنثی بودن و بی‌طرفی (ورود و خروج آزاد)، برابری اجتماعی، گفتگو به‌عنوان فعالیت اصلی، دسترسی آسان، وجود مشتریان ثابت، بی‌پیرایگی، حالت بازی و شوخ‌طبعی و ایجاد حس خانه‌ای دور از خانه. قهوه‌خانه‌ها تاریخی طولانی در ایفای نقش سومین مکان دارند. در امپراتوری عثمانی و سپس اروپا، قهوه‌خانه‌ها محل بحث‌های سیاسی، تبادل خبر و معاشرت بودند. در انگلستان آن‌ها را دانشگاه‌های یک پنی می‌نامیدند، زیرا با خرید یک فنجان قهوه می‌شد در بحث‌های علمی و اجتماعی شرکت کرد. در دوره‌های بعد، زنجیره‌های جهانی مانند استارباکس، تجربه استاندارد اما انبوهی از مصرف قهوه را ارائه دادند. از دهه ۱۹۸۰ به بعد، «موج سوم» با تمرکز بر کیفیت دانه‌ها، روش‌های دم‌آوری و طراحی فضاهای صمیمی‌تر شکل گرفت. در کنار این روندها، ورود فناوری‌های ارتباطی چهره‌ی کافه‌ها را تغییر داد. وای‌فای رایگان، پریز برق، اپلیکیشن‌های سفارش آنلاین یا تخفیف و حضور گسترده لپ‌تاپ‌ها و گوشی‌ها سبب شد کافه‌ها به محل مطالعه، کار فردی یا ارتباط مجازی تبدیل شوند. اینجاست که بحث درباره رابطه‌ی فناوری و سومین مکان برجسته می‌شود.

پیشنهاد دیگر برای مطالعه: استبداد الگوریتم، چرا همه کافی‌شاپ‌ها شبیه هم شده‌اند؟

روش تحقیق

این پژوهش با رویکرد مطالعه‌ی موردی در شهر آنکارا انجام شد. سه نمونه انتخاب گردید:

• یک قهوه‌خانه سنتی در محله اولوس (نمونه موج اول)
• یک قهوه‌فروشی زنجیره‌ای در باحچلی‌اولر (نمونه موج دوم)
• یک کافه خیابانی از موج سوم در همان منطقه

ابزار گردآوری داده شامل مشاهده میدانی، پرسشنامه، و شاخص سومین مکان  (TPI) بود که بر اساس مرور ادبیات ساخته شد. پرسشنامه‌ها ویژگی‌های جمعیت‌شناختی مشتریان، عادات استفاده از کافه و میزان استفاده از ICT را ثبت کردند. داده‌ها با آزمون‌های آماری مانند ANOVA تحلیل شدند.

ویژگی‌های مشتریان

شرکت‌کنندگان از نظر سن، جنسیت و تحصیلات متنوع بودند. در قهوه‌خانه سنتی بیشتر مردان میانسال یا سالمند حضور داشتند، اغلب با سطح تحصیلات پایین‌تر. در قهوه‌فروشی‌های زنجیره‌ای ترکیب جنسیتی متوازن‌تر و سنین جوان‌تر مشاهده شد. در کافه‌های موج سوم مشتریان اغلب دانشجویان و جوانان تحصیل‌کرده بودند.

تحولات قهوه‌خانه‌ها به‌عنوان سومین مکان و تأثیر فناوری‌های ارتباطی

کافه‌ها به‌عنوان سومین مکان

نتایج شاخص سومین مکان نشان داد هر سه نوع کافه ویژگی‌هایی از سومین مکان دارند، اما شدت آن متفاوت است:

• قهوه‌خانه سنتی بیشترین حس تعلق، جمع مشتریان ثابت و فضای گفت‌وگو را فراهم می‌کند، اما دسترسی برای زنان یا گروه‌های متنوع کمتر است.
• قهوه‌فروشی‌های زنجیره‌ای راحتی و دسترسی خوبی دارند و فضا را برای طیف گسترده‌ای از مردم فراهم می‌کنند، اما گفتگو فعالیت اصلی محسوب نمی‌شود و بیشتر مصرف سریع قهوه یا کار فردی دیده می‌شود.
• کافه‌های موج سوم با طراحی داخلی صمیمی و امکان انتخاب فعالیت‌های مختلف (مطالعه، کار گروهی، استراحت) ترکیبی از ویژگی‌ها را ارائه می‌دهند و به «خانه‌ای دور از خانه» نزدیک‌اند.

استفاده از ICT 

الگوهای متفاوتی مشاهده شد:

• در قهوه‌خانه سنتی، استفاده از فناوری بسیار کم بود و بیشتر تعامل‌ها چهره‌به‌چهره و سنتی (مثلاً بازی تخته‌نرد یا بحث گروهی) صورت می‌گرفت.
• در قهوه‌فروشی‌های زنجیره‌ای، لپ‌تاپ و گوشی به‌وفور استفاده می‌شد. بسیاری برای کار فردی، مطالعه یا ارتباط آنلاین آمده بودند. این امر گفتگوهای مستقیم را کاهش می‌داد، اما حضور طولانی‌تر مشتریان را تقویت می‌کرد.
• در کافه‌های موج سوم، فناوری هم ابزاری برای کار و تحصیل بود و هم برای شبکه‌سازی اجتماعی. استفاده از وای‌فای و لپ‌تاپ رایج بود، اما طراحی فضا فرصت تعامل حضوری را نیز حفظ می‌کرد.

تأثیر ICT بر سومین مکان

آزمون‌های آماری نشان داد استفاده از فناوری در برخی موارد ویژگی‌های سومین مکان را تضعیف می‌کند (مثل کاهش گفت‌وگوی حضوری)، اما در عین حال می‌تواند امکان‌های تازه‌ای برای اجتماع‌پذیری ایجاد کند (مانند کار گروهی یا برگزاری رویدادها). در موج سوم تعادلی میان این دو حالت برقرار بود.

بحث و نتیجه‌گیری

یافته‌ها نشان می‌دهد که قهوه‌خانه‌ها همچنان نقشی کلیدی به‌عنوان سومین مکان دارند، اما این نقش در هر موج متفاوت است. سنتی‌ها پناهگاه روابط حضوری و پیوندهای دیرینه‌اند، زنجیره‌ای‌ها فضاهای کار فردی و مصرف سریع را نمایندگی می‌کنند، و موج سوم تلاش می‌کند کیفیت قهوه، طراحی فضا و تجربه اجتماعی را با هم بیامیزد. فناوری‌های ICT نه الزاماً تهدیدند و نه به‌طور مطلق فرصت. آن‌ها می‌توانند هم گفتگو و معاشرت را کاهش دهند و هم امکانات جدیدی برای یادگیری، کار جمعی و شبکه‌سازی ایجاد کنند. اهمیت موضوع در نحوه‌ی طراحی و مدیریت کافه‌هاست: اگر فضاها تعادل مناسبی میان فعالیت‌های فردی و جمعی برقرار کنند، می‌توانند همزمان میزبان کاربران فناوری و جویندگان تعامل اجتماعی باشند. از منظر طراحی شهری، پژوهش نشان می‌دهد حمایت از فضاهایی که تنوع فعالیت، راحتی، دسترسی و امکان شخصی‌سازی دارند، ضروری است. چنین فضاهایی به شهر کمک می‌کنند که مکان‌های باکیفیت برای تعامل اجتماعی فراهم کند. محدودیت پژوهش در تعداد کم نمونه‌ها و تمرکز بر یک شهر (آنکارا) بود. مطالعات آینده می‌توانند با نمونه‌های گسترده‌تر، شهرهای دیگر و بررسی تغییرات در طول زمان تصویر دقیق‌تری ارائه دهند.

جمع‌بندی

این پایان‌نامه نشان می‌دهد قهوه‌خانه‌ها در سه موج مختلف، هرکدام به شکلی متفاوت، ویژگی‌های سومین مکان را بازتاب می‌دهند. فناوری‌های ارتباطی نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از این تجربه شده‌اند. سنتی‌ها هنوز بافت اجتماعی و گفتگوهای حضوری را زنده نگه داشته‌اند، زنجیره‌ای‌ها بیشتر پذیرای فعالیت فردی و مصرف سریع‌اند، و موج سوم تلاش می‌کند تعادلی میان کیفیت قهوه، فناوری و تعامل اجتماعی بسازد. در نهایت، اگر چه شکل و کارکرد قهوه‌خانه‌ها تغییر کرده است، اما همچنان به شکل خانه‌ای دور از خانه باقی مانده‌اند؛ مکان‌هایی که مردم برای فرار از روزمرگی، برای کار، گفتگو یا حتی استفاده از اینترنت گرد هم می‌آیند. آن‌ها همچنان بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات شهری و تجربه اجتماعی انسان مدرن‌اند.

منابع:
دانشگاه فنی خاورمیانه (Middle East Technical University — METU) 

نویسنده: Ecem Kutlay