جغرافیای قهوه: نقشه کافه‌های ایران در ۲۰۲۵

کافه نوشت: در ایران ۲۰۲۵، کافه دیگر یک «مکان» صرف نیست؛ یک نشانه است. نشانه‌ای از تغییر ذائقه، از جابه‌جایی مرکز ثقل معاشرت، از تولد اقتصادهای خرد شهری. اگر در دهه‌های گذشته قهوه‌خانه‌ها در حاشیه میدان‌ها و بازارها تعریف می‌شدند، امروز کافه‌ها در شاه‌راه‌های شهری و حتی در دل بافت‌های تاریخی، به بازیگران اصلی صحنه اجتماعی بدل شده‌اند.

بر اساس داده‌های پایگاه اطلاعات کسب‌وکار POIdata، در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۳ هزار کافه فعال در ایران ثبت شده است؛ عددی که نشان می‌دهد «اقتصاد قهوه» به یکی از لایه‌های تثبیت‌شده خدمات شهری تبدیل شده است. این رقم نه‌تنها از رشد کمی حکایت دارد، بلکه از شکل‌گیری یک اکوسیستم کامل، از واردات دانه و تجهیزات گرفته تا آموزش باریستا و طراحی داخلی، خبر می‌دهد.

نقشه عددی کافه‌ها: تمرکز در کلان‌شهرها

داده‌های ۲۰۲۵ نشان می‌دهد توزیع کافه‌ها همچنان به‌شدت شهری و متمرکز است:

شهر      تعداد کافه‌ها (۲۰۲۵)

تهران    حدود ۲,۲۱۵

شیراز    حدود ۵۹۵

اصفهان  حدود ۵۷۴

مشهد    حدود ۵۲۱

کرج      حدود ۴۰۷

تبریز     حدود ۳۱۵

قم        حدود ۲۲۳

یزد        حدود ۲۱۲

تهران با فاصله‌ای معنادار در صدر قرار دارد؛ شهری که کافه در آن نه‌تنها یک فضای تفریحی، بلکه دفتر کار دوم، اتاق جلسه غیررسمی و حتی پناهگاه روزمره شهروندان است. در پایتخت، کافه‌ها از شمال لوکس تا جنوب پرجمعیت گسترده‌اند و هرکدام مخاطب خاص خود را دارند: از کافه‌های تخصصی موج سوم گرفته تا فضاهای نوستالژیک با موسیقی دهه پنجاه.

اما داستان فقط تهران نیست. شیراز و اصفهان، با پیشینه تاریخی و گردشگری، توانسته‌اند ترکیبی از کافه‌های مدرن و فضاهای بازسازی‌شده سنتی خلق کنند؛ جایی که حیاط‌های اندرونی، دیوارهای خشتی و میزهای چوبی در کنار دستگاه‌های اسپرسو نسل جدید قرار گرفته‌اند. در این شهرها، کافه به پلی میان میراث و معاصر تبدیل شده است.

این اینفوگرافیک بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ تهیه شده و مقایسه‌ی تعداد کافه‌ها در شهرهای بزرگ ایران را نشان می‌دهد.

کافه به مثابه فضای سوم

جامعه‌شناسان شهری از مفهوم «فضای سوم» سخن می‌گویند: مکانی میان خانه و محل کار که امکان معاشرت آزاد و شکل‌گیری شبکه‌های اجتماعی را فراهم می‌کند. در ایران امروز، کافه‌ها به‌وضوح چنین نقشی یافته‌اند.

در شهری مانند مشهد، با وجود ساختار مذهبی-زیارتی، کافه‌ها به پاتوق جوانان و دانشجویان تبدیل شده‌اند. در کرج، که رشد جمعیتی سریعی را تجربه کرده، کافه‌ها به ابزار هویت‌سازی شهری بدل شده‌اند؛ تلاشی برای فاصله گرفتن از تصویر «شهر خوابگاهی» و خلق یک زندگی فرهنگی مستقل. در تبریز، کافه‌ها اغلب با تأکید بر هویت بومی و معماری خاص منطقه طراحی می‌شوند. و در یزد، شهری که بافت تاریخی‌اش ثبت جهانی شده ، کافه‌ها در حیاط خانه‌های قدیمی جان می‌گیرند؛ ترکیبی از بادگیر و باریستا.

قم و یزد: رشد آرام، معناهای تازه

اگرچه قم و یزد از نظر تعداد در انتهای جدول قرار دارند، اما همین اعداد کوچک روایت مهمی در خود دارند. در شهرهایی که سنت مذهبی یا تاریخی پررنگ‌تر است، هر کافه نشانه‌ای از تغییر نرم فرهنگی است. در قم، حضور بیش از ۲۰۰ کافه در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که حتی در شهرهای مذهبی نیز الگوی مصرف شهری در حال دگرگونی است. کافه‌ها در این شهرها اغلب کوچک‌تر و محتاطانه‌ترند، اما به‌تدریج به محل گفت‌وگوی نسل جدید تبدیل می‌شوند.

یزد نیز نمونه‌ای از همزیستی سنت و مدرنیته است: کافه‌هایی در دل کوچه‌های خشتی که گردشگران و شهروندان را گرد هم می‌آورند. اینجا قهوه صرفاً نوشیدنی نیست؛ تجربه‌ای است از زیستن در میان تاریخ.

اقتصاد قهوه: رونق یا ریسک؟

رشد عددی کافه‌ها لزوماً به معنای پایداری اقتصادی نیست. تورم، افزایش هزینه اجاره، نوسانات واردات تجهیزات و مواد اولیه، و تغییر رفتار مصرف‌کننده همگی چالش‌هایی جدی‌اند. بسیاری از کافه‌های کوچک در سال‌های اخیر با حاشیه سود اندک فعالیت می‌کنند.

با این حال، همین ریسک‌ها باعث خلاقیت نیز شده است:

منوهای کوچک و تخصصی‌تر

تمرکز بر تجربه مشتری

استفاده از فضاهای مشترک و چندمنظوره

برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری برای جذب مخاطب

در برخی شهرها، کافه‌ها به گالری، کتاب‌فروشی یا فضای کار اشتراکی تبدیل شده‌اند؛ نشانه‌ای از تطبیق‌پذیری این صنعت.

شکاف جغرافیایی: آینده در شهرهای متوسط؟

پرسش مهم‌تر شاید این باشد: آیا تمرکز در چند شهر بزرگ ادامه خواهد یافت؟ اگر تهران بیش از دوهزار کافه دارد، شهرهای متوسط ایران چه سهمی از این بازار خواهند داشت؟

رشد زیرساخت‌های دیجیتال، افزایش دورکاری و توسعه گردشگری داخلی می‌تواند شهرهای کوچک‌تر را به میدان بازی تازه‌ای برای کافه‌ها تبدیل کند. با این حال، قدرت خرید و تراکم جمعیتی همچنان عوامل تعیین‌کننده‌اند.

فرهنگ، هویت و فنجان قهوه

فراتر از اقتصاد، کافه‌ها بازتابی از تحولات فرهنگی‌اند. آن‌ها جایی برای بیان فردیت، شکل‌گیری خرده‌فرهنگ‌ها و تجربه سبک‌های تازه زندگی هستند. طراحی داخلی، نوع موسیقی، انتخاب منو و حتی شیوه برخورد باریستاها بخشی از روایت هویت شهری شده است.

در ایران ۲۰۲۵، کافه‌ها به زبان بی‌کلام شهرها تبدیل شده‌اند:

تهران پرهیاهو و چندلایه؛ شیراز شاعرانه؛ اصفهان تاریخی و متوازن؛ مشهد متکثر؛ کرج در جست‌وجوی هویت؛ تبریز ریشه‌دار؛ قم محتاط اما در حال تغییر؛ و یزد آرام و نوستالژیک.

آینده‌ای که در فنجان شکل می‌گیرد

عدد ۲۳ هزار شاید در نگاه اول فقط یک آمار باشد، اما در واقع نشانه‌ای است از تحولی عمیق‌تر در زیست شهری ایران. کافه‌ها امروز بخشی از زیرساخت اجتماعی شهرها هستند؛ فضاهایی برای مکث، برای گفتگو، برای شکل‌گیری ایده‌ها.

پرسش این نیست که آیا کافه‌ها رشد خواهند کرد یا نه؛ پرسش این است که چگونه بافت شهری ایران خود را با این «فرهنگ قهوه» تطبیق خواهد داد، و آیا این رشد می‌تواند در برابر فشارهای اقتصادی پایدار بماند.

فنجان‌ها همچنان پر می‌شوند. و شهر، آرام‌آرام، پیرامون آن‌ها شکل تازه‌ای به خود می‌گیرد.